سالمندی جمعیت، یکی از مهم‌ترین تحولات اجتماعی و جمعیتی پیش‌روی ایران است؛ تحولی که ضرورت تغییر نگاه در معماری، شهرسازی و مهندسی ساختمان را بیش از گذشته آشکار می‌کند.
بر اساس برآوردهای منتشرشده از سوی دبیرخانه شورای ملی سالمندان، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۳۰ بیش از ۳۰ درصد جمعیت ایران را سالمندان تشکیل دهند. به این معنا که در آینده‌ای نه‌چندان دور، بخش قابل توجهی از شهروندان به محیط‌هایی نیاز خواهند داشت که متناسب با تغییرات جسمی، حرکتی، حسی و اجتماعی دوران سالمندی طراحی شده باشند.
سالمندی الزاما به معنای ناتوانی نیست؛ اما کاهش احتمالی توان حرکتی، تعادل، بینایی و شنوایی، ضرورت طراحی محیط‌های ایمن، دسترس‌پذیر و سازگار با نیازهای متنوع افراد را افزایش می‌دهد. از این رو، ساختمان مناسب سالمندان نباید صرفا به مراکز نگهداری و درمانی محدود شود؛ بلکه خانه، ساختمان‌های عمومی، فضاهای شهری و مسیرهای دسترسی نیز باید پاسخگوی نیازهای این گروه باشند.
از این رو، نقش مهندسان ساختمان در مواجهه با این تحول، نقشی کلیدی و آینده‌نگرانه است. مهندسان معمار، عمران، تاسیسات برقی و مکانیکی و شهرساز می‌توانند با رعایت اصول طراحی فراگیر و مناسب‌سازی محیط، زمینه زندگی مستقل، ایمن و باکیفیت سالمندان را فراهم کنند.
مهم‌ترین ملاحظات در طراحی و مناسب‌سازی ساختمان‌ها عبارت‌اند از:
- دسترس‌پذیری: پیش‌بینی ورودی‌های بدون مانع، رمپ استاندارد، آسانسور مناسب، راهروها و درگاه‌های با عرض کافی و مسیرهای حرکتی ایمن.
- ایمنی و پیشگیری از سقوط: استفاده از کف‌پوش‌های غیرلغزنده، دستگیره‌های حمایتی، نرده‌های ایمن، نورپردازی کافی و حذف اختلاف سطح‌های خطرناک.
- طراحی داخلی متناسب با سالمندان: مناسب‌سازی سرویس‌های بهداشتی، حمام، آشپزخانه و فضاهای استراحت با توجه به محدودیت‌های احتمالی حرکتی و حسی.
- توجه به نیازهای حسی و شناختی: استفاده از علایم راهنمای خوانا، تضاد رنگی مناسب، نور طبیعی و مصنوعی کافی و مسیرهای ساده و قابل تشخیص.
- مناسب‌سازی محیط‌های عمومی و شهری: ایجاد پیاده‌روهای هموار و ایمن، محل‌های استراحت، فضای سبز قابل دسترس، مبلمان شهری مناسب و دسترسی آسان به خدمات عمومی.
- هوشمندسازی و فناوری‌های کمکی: بهره‌گیری از سامانه‌های هشدار، تجهیزات کنترل هوشمند روشنایی و ایمنی و فناوری‌های تسهیل‌کننده زندگی مستقل.
پژوهش‌های سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی نیز بر این نکته تاکید دارند که مناسب‌سازی محیط زندگی صرفاً به رفع موانع فیزیکی محدود نیست؛ بلکه باید امکان تحرک، مشارکت اجتماعی، حفظ استقلال و ارتباط سالمندان با جامعه را نیز فراهم کند.
ساختمان مناسب سالمندان، ساختمانی مناسب برای همه نسل‌هاست؛ انسان‌محوری در ساخت‌وساز
با توجه به روند شتابان سالمندی جمعیت ایران، مهندسان ساختمان در رشته‌های مختلف، نقشی اساسی در ایجاد محیط‌های ایمن، دسترس‌پذیر و متناسب با نیازهای دوران سالمندی بر عهده دارند. تحقق این هدف مستلزم آن است که ملاحظات سالمندی از مرحله طراحی و برنامه‌ریزی ساختمان تا اجرا، نظارت، بهره‌برداری و بازسازی مورد توجه قرار گیرد.
یکی از اقدامات ضروری، حرکت از طراحی ساختمان‌های صرفا متناسب با نیازهای امروز به سمت طراحی انعطاف‌پذیر و سازگار با تغییر نیازهای انسان در طول عمر است. همچنین مناسب‌سازی ساختمان‌های موجود، به‌ویژه ساختمان‌های مسکونی و عمومی، باید در کنار طراحی ساختمان‌های جدید مورد توجه قرار گیرد.
ساختمان مناسب سالمندان، تنها یک ضرورت برای آینده نیست؛ بلکه معیاری برای سنجش کیفیت، ایمنی و انسان‌محوری ساخت‌وساز امروز است.
افق ۱۴۳۰، تنها یک چشم‌انداز جمعیتی نیست؛ بلکه یک افق جدید برای مسوولیت حرفه‌ای جامعه مهندسی است. ساختمان‌های امروز، محل زندگی سالمندان فردا خواهند بود. بنابراین ضروری است مهندسان از مرحله طراحی و انتخاب مصالح تا اجرا، نظارت و بازسازی ساختمان‌ها، نیازهای دوران سالمندی را به‌عنوان یکی از معیارهای اصلی کیفیت ساخت‌وساز در نظر بگیرند.
در این مسیر، سازمان‌های نظام مهندسی ساختمان می‌توانند با تدوین دستورالعمل‌های تخصصی، برگزاری دوره‌های آموزشی، ترویج اصول طراحی فراگیر و ارتقای آگاهی مهندسان، زمینه ورود ملاحظات سالمندی به فرآیند طراحی، اجرا و نظارت ساختمان را فراهم کنند.
روابط عمومی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان البرز
